Nền tảng kết nối chuyên gia online qua video call

Gan là một cơ quan thầm lặng. Giữ vai trò thiết yếu đối với sức khỏe, gan vận hành 500 chu trình trong cơ thể, góp phần quan trọng vào việc thải độc, tiêu hóa, cân bằng hormone, kiểm soát đường huyết và điều hành hệ miễn dịch – mà gần như không bao giờ cần ta phải bận tâm. Những trục trặc ở gan thường ở trạng thái tiềm ẩn cho đến khi nó gây ra các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng khác.

Các chức năng chính của gan:

  • Tiết mật – có vai trò thiết yếu giúp tiêu hóa chất béo.
  • Thải độc khỏi máu và phá hủy độc tố để cơ thể dọn sạch.
  • Hỗ trợ điều hòa năng lượng bằng cách chuyển glucose thành glycogen (nhiên liệu mà cơ thể thích dùng), lưu trữ nó và giải phóng vào tế bào khi cần.
  • Dự trữ vitamin và khoáng chất.
  • Chia nhỏ các tế bào máu cũ và các tế bào máu đã bị phá hủy để cơ thể dọn sạch.
  • Thúc đẩy quá trình đông máu.
  • Ổn định đường huyết.

Robert Lustig, bác sĩ trị liệu nội tiết trẻ em thuộc Đại học California, San Francisco nói, “Bệnh gan nhiễm mỡ giống chứng tăng huyết áp. Người ta trải qua những năm tháng cuộc đời mà không hề biết rằng gan của mình đang gặp vấn đề cho đến khi quá muộn. Họ thường gọi huyết áp cao là ‘kẻ giết người thầm lặng.’ Và giờ thêm cả bệnh gan.” Bệnh gan nhiễm mỡ tác động đến 70% người lớn bị tiểu đường và 45% trẻ em béo phì ở các nước phương Tây. Dù rối loạn này thường bị gán với chỉ số khối cơ thể (BMI) cao, điều này không hoàn toàn đúng. Robert Rountree, bác sĩ y khoa, nhà thực hành tổng hợp ở Boulder, Colorado, người đã chẩn đoán bệnh tình của bệnh nhân ở tất cả các hạng cân, nhận xét rằng người gầy cũng có thể bị gan nhiễm mỡ.

Trước đây, gan nhiễm mỡ thường bị liên hệ với hành vi lạm dụng đồ uống có cồn, nhưng nay bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) đã trở thành dạng bệnh gan mạn tính phổ biến nhất ở các quốc gia phát triển, và người mắc chứng này thậm chí chưa bao giờ dùng hoặc chỉ sử dụng vừa phải thứ đồ uống này.

Thêm một hồi chuông báo động nữa, Lustig giải thích, NAFLD thường không biểu hiện triệu chứng cho đến khi đã chuyển sang trạng thái nghiêm trọng hơn. Phần lớn trường hợp chỉ được phát hiện sau khi xét nghiệm máu để giải quyết những phàn nàn về sức khỏe không liên quan đến gan.

NAFLD nguy hiểm bởi vì chất béo trung tính (tryglyceride) do một lá gan đã bị tổn thương giải phóng vào máu là “nhân tố dự đoán bệnh tim tốt hơn cả LDL cholesterol,” Lustig nói. NAFLD cũng liên quan mật thiết tới hội chứng chuyển hóa, thủ phạm gây cao huyết áp, đường huyết cao, và tăng cân; nó là điềm báo cho bệnh tiểu đường, đột quỵ và chứng suy giảm nhận thức.

Nếu không được chữa trị, NAFLD có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ không do rượu (NASH), tình trạng gan bị viêm. Gan bị tổn thương do NASH có thể bị xơ hóa, dẫn đến xơ gan và cuối cùng là suy gan.

“Đến năm 2020, NAFLD sẽ là nguyên nhân hàng đầu của các ca cấy ghép gan,” Dina Halegoua-DeMarzio, bác sĩ y khoa, khoa dạ dày-ruột, chuyên các bệnh liên quan đến gan thuộc Bệnh viện trường Đại học Thomas Jefferson ở Philadelphia nói.

Tình hình nghiêm trọng nhưng vẫn có một điểm sáng: hầu hết tất cả các yếu tố góp phần gây ra NAFLD đều liên quan đến lối sống. Thay đổi loại thức ăn, tập thể dục nhiều hơn và giảm độc tố trong môi trường sống có thể cải thiện đáng kể sức khỏe lá gan. Bằng những can thiệp này, phần lớn NAFLD có thể được ngăn ngừa và gần đây là có thể được chữa trị.

Vấn Đề Khác Liên Quan Đến Đồ Uống

Làm thế nào mà căn bệnh một thời chủ yếu xuất hiện ở người nghiện đồ uống có cồn lại khiến 1/3 dân số Mỹ mắc phải chỉ trong một vài thập kỷ ngắn ngủi?

Câu trả lời, ít nhất một phần, nằm ở loại đồ uống hợp pháp của mọi thời đại: soda.

Theo nhiều chuyên gia chăm sóc sức khỏe, sự gia tăng nhanh chóng các ca mắc NAFLD có vẻ như có liên quan đến từ hai đến ba lần sự gia tăng số lượng trẻ em bị thừa cân và béo phì ở Mỹ trong vòng 20 năm trở lại đây. Những điều kiện này gây áp lực lên gan khi ta còn trẻ cũng như tạo điều kiện thuận lợi cho vô số vấn đề sức khỏe về sau.

Bản thân NAFLD có vẻ như là kết quả của một kết hợp của nhiều yếu tố, bao gồm việc sử dụng nhiều si-rô bắp với hàm lượng fructose cao (HFCS) trong soda và các thực phẩm đã qua chế biến khác, lối sống thiếu vận động và sự phơi nhiễm chất độc trong môi trường.

Trong ba nguyên nhân nói trên, HFCS là yếu tố có tác động lớn nhất. Không giống fructose trong trái cây, mật ong và đường mía, fructose trong HFCS có cấu tạo mạch rời, được tạo ra từ quá trình công nghiệp. Điều này khiến HFCS ngọt hơn, rẻ hơn (do cô đặc hơn đường thông thường), và dễ bị lạm dụng hơn các nguồn fructose khác. Nó cũng làm tổn hại sức khỏe của gan và đường ruột.

Nghe có vẻ không đúng chút nào: Nếu ta có tiêu thụ thứ gì đó có thể làm gan nhiễm mỡ, thì chẳng phải thứ đó chính là chất béo từ thực phẩm sao? Kỳ lạ thay, điều này không đúng. Thay vào đó, nhiều nghiên cứu đã cho thấy không phải chất béo trong thực phẩm mà là toàn bộ lượng calo nạp vào cơ thể sẽ dẫn đến sự tích mỡ trong gan.

Rountree giải thích rằng chất béo thừa trong gan có thể được hình thành từ các mô mỡ xung quanh (trong một chu trình được thúc đẩy bởi sự sản sinh insulin, hóa chất kích thích việc dự trữ chất béo) hoặc được tạo ra trong gan khi chúng ta ăn nhiều đường fructose cô đặc. Quy trình thứ hai nói trên được biết đến là quá trình tạo mỡ mới.

Khi ta sử dụng đồ ăn hoặc đồ uống chứa fructose, gan phải xử lý loại đường này. Phân tử dự trữ năng lượng yêu thích của cơ thể là glycogen, nhưng gan không thể chuyển hóa hiệu quả fructose thành glycogen. Do fructose phải được cất trữ ở đâu đó, gan chuyển hóa nó thành chất béo, một dạng mô dự trữ năng lượng khác của cơ thể. Lustig giải thích, “Gan không được chọn lựa”.

Cơ thể xử lý đồ uống có cồn theo cách tương tự. Lustig nói, “Fructose được chuyển hóa gần giống như cách mà rượu được chuyển hóa. Điều đó lý giải tại sao đường bị coi là rượu đối với một đứa trẻ.”

Khi mỡ bắt đầu tích tụ ở gan, một trong hai khả năng sau có thể xảy ra: Chất béo này quay lại hệ tuần hoàn dưới dạng triglyceride, bám vào thành động mạch và góp phần gây xơ vữa động mạch, hoặc nó có thể ở lại và làm tổn hại chức năng gan.

“Sự hiện hữu của mỡ trong gan gây áp lực cho các tế bào gan bị mỡ bao quanh,” Halegoua-DeMarzio cho biết. Các tế bào mỡ mới di chuyển sang các tế bào gan khỏe mạnh, làm sưng hoặc gây viêm cho các tế bào này. “Sau đó những tế bào gan bị sưng tấy tạo thành các mô sẹo, làm suy giảm chức năng gan.” Đây là cách NAFLD tiến triển thành NASH.

Nhưng thậm chí trước khi mỡ tích tụ quanh gan, chức năng gan đã bị suy giảm, gây ra nhiều vấn đề khắp cơ thể. Một lá gan yếu làm suy giảm khả năng thải độc và sản phẩm phụ của hormone khỏi cơ thể cũng như khiến hệ miễn dịch suy yếu.

Gan nhiễm mỡ còn hạn chế khả năng điều chỉnh đường huyết. Khi gan tiếp nhận chất béo chuyển hóa từ lượng fructose quá cao, tuyến tụy có xu hướng bù đắp quá nhiều cho người bạn kiệt sức này. Nó tiết ra nhiều insulin hơn để hỗ trợ gan, hoạt động mà cuối cùng lại sản sinh thêm chất béo. Vòng luẩn quẩn này khiến bệnh gan nhiễm mỡ vừa là nguyên nhân lại vừa là hệ quả của chứng rối loạn chức năng chuyển hóa, trong đó chất béo bị đốt chậm và insulin thì trở nên không điều chỉnh được, hậu quả là một loạt các vấn đề khác về sức khỏe.

Frank Lipman, bác sĩ y khoa và y khoa chức năng nói, “Tôi không bao giờ xem xét vấn đề gan nhiễm mỡ mà không liên hệ nó với sự rối loạn chức năng chuyển hóa”. Tương tự, rối loạn chuyển hóa không thể bị tách rời khỏi những bệnh trạng do nó gây ra: tiểu đường loại 2, bệnh tim mạch và đột quỵ.

Hơn Cả Soda

Các yếu tố liên quan đến dinh dưỡng gây ra NAFLD không chỉ dừng lại ở những tác động có hại của chế độ ăn uống kiểu Mỹ. Thiếu choline cũng là một nguyên nhân chủ chốt.

Choline là dưỡng chất thiết yếu giống như vitamin giúp chuyển hóa chất béo bên trong cơ thể. Nguồn cung cấp choline tốt nhất là trứng đủ cả hai lòng và gan; thực phẩm bổ sung cũng hữu ích. Khi một người bị thiếu choline, chất béo xâm nhập gan nhưng không thể thoát ra ngoài.

“Không đủ choline, cơ thể sản xuất quá nhiều nhưng lại đào thải ít chất béo. Ống dẫn lưu bị khóa.” Rountree chia sẻ. Lối sống thiếu vận động là một yếu tố khác dẫn đến NAFLD. Tập thể dục mang lại vô số lợi ích về sức khỏe, và thói quen này bảo vệ gan theo một cách rõ ràng: vận động tiêu hao nhiều năng lượng hơn ngồi một chỗ.

Cuối cùng, gan là cơ quan giải độc chính của cơ thể, và ngày nay chúng ta bị phơi nhiễm với một lượng chất độc lớn chưa từng có. “Cơ thể con người trở thành hệ thống kho dự trữ không tốn phí của nhiều hóa chất nhân tạo,” Rountree cho biết. Lượng chất độc ngày càng tăng này khiến gan bị quá tải. Chất độc từ môi trường không phải là vấn đề gì mới mẻ. Nhiễm độc chì từng được xem là nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của đế chế La Mã. Nhưng ngày nay chúng ta phải chiến đấu với nhiều loại hóa chất hơn cũng như với sự phản ứng giữa các loại hóa chất, các hiệu ứng hệ quả mà các chuyên gia vẫn đang tìm cách để hiểu.

Trong khi đó, nhiều loại chất độc bị tích tụ là một thử thách lớn cho gan. Độc tố trong nhựa có thể phá hủy hệ thống nội tiết của cơ thể. Chì là chất độc thần kinh. Nếu cơ thể phải xử lý cả hai chất độc cùng lúc, nó phải làm việc cực nhọc hơn. Nhưng ta không nhất thiết phải thoát khỏi chất độc hoàn toàn thì mới khỏe mạnh. Gan được thiết kế để giúp ta dọn sạch độc tố trước khi nó gây hại. Bằng cách hạn chế phơi nhiễm - cũng như cải thiện dinh dưỡng và giảm sử dụng đồ ăn thức uống chứa nhiều fructose - ta có thể giảm tải công việc cho gan.

Lời Khuyên Để Có Lá Gan Khỏe Mạnh

Gan khỏe mạnh đồng nghĩa với quá trình chuyển hóa lành mạnh, một hệ thống tim mạch khỏe mạnh, và một cơ thể khỏe mạnh về tổng thể. Vì vậy, rất đáng tiến hành một số biện pháp nhằm tối ưu chức năng này của gan. Các chuyên gia gợi ý các bước sau để ngăn ngừa và loại bỏ NAFLD, cũng như để duy trì sức khỏe lá gan:

1. Từ bỏ siro bắp chứa nhiều fructose

Thực phẩm đã qua chế biến và soda là nguồn chứa nhiều HFCS nhất trong chế độ ăn uống, Halegoua-DeMarzio nói, và cô cũng xem đây là nguyên nhân căn bản của NAFLD. Hãy biến thực phẩm toàn phần – đặc biệt là rau, proteins từ động vật được nuôi bằng cách chăn thả, hạt và quả hạch, cũng như các loại trái cây chứa ít glycemic (như anh đào, việt quất và nho) - thành trụ cột trong kế hoạch dinh dưỡng của bạn.

2. Chú ý về trái cây

Các loại trái cây chứa lượng fructose nhiều ít khác nhau; nó cũng bao gồm chất xơ, pectin và thường chứa một lượng lớn dưỡng chất thực vật. Khi fructose là một phần của những hợp chất thực vật này, ảnh hưởng của nó đến gan ít nghiêm trọng hơn, Rountree nói. Việc tiêu thụ fructose một cách riêng lẽ mới gây ra các vấn đề sức khỏe.

Đồng thời, trái cây ảnh hưởng đến mọi người theo những cách khác nhau. “Về lý thuyết, ai cũng có thể ăn trái cây, và chất xơ sẽ giúp làm chậm quá trình tiêu hóa. Nhưng có nhiều người – tôi là một trong số đó – gặp vấn đề khi ăn nhiều trái cây. Khả năng dung nạp của mọi người rất khác nhau.” Lipman nói.

Nếu ăn một lượng trái cây nhất định khiến đường huyết của bạn biến động mạnh, bạn hãy chỉ ăn ở mức vừa phải. Hãy trung thành với trái cây và các loại thực phẩm không khiến bạn rơi vào tình trạng đầu óc “treo ngược cành cây.”

3. Nạp chất xơ hàng ngày

“Chất xơ ngăn ruột hấp thu fructose quá nhanh, do đó gan không phải tiếp nhận cả một trận bão fructose,” Lustig nói. Khi ăn trái cây, hãy ăn kết hợp các loại thực phẩm giàu chất xơ để tránh cho gan phải tiếp nhận quá nhiều đường. Sự kết hợp lý tưởng thường gồm hạt chia - và hạt lanh, quả hạch và bơ quả hạch, bơ và các loại rau lá xanh.

4. Sử dụng các chất béo lành mạnh

Về cở bản, các chuyên gia đồng ý rằng chất béo lành mạnh không gây ra NAFLD (mặt khác, chất béo chuyển hóa lại là vấn đề). Để hỗ trợ sự chuyển hóa trơn tru và chức năng nhận thức, hãy chuyển sang dùng các chất béo có tác dụng chữa lành có trong các loại cá nhỏ và cá có dầu; quả và dầu oliu; quả bơ; quả hạch và hạt; đạm trong động vật được nuôi bằng cỏ; cũng như dầu dừa và bơ tinh (bơ ghee).

Các thầy thuốc lâm sàng điều trị cho các bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa và NAFLD cho biết vẫn có một vài phần trăm bệnh nhân thấy lượng enzyme và triglyceride được cải thiện rõ rệt, dù họ đã giảm ăn đường. Có vẻ như sự khác biệt về gien quy định việc cơ thể của ta chuyển hóa chất béo tốt đến đâu. Những người này có thể được hưởng lợi từ việc hạn chế chất béo bão hòa trong chế độ ăn.

5. Nói không với đồ ăn nhanh

Chất béo chuyển hóa và HFCS tìm thấy trong đồ ăn nhanh đã qua chế biến làm tổn hại gan. Đơn giản là hãy lái xe vượt qua các quầy bán đồ ăn nhanh.

6. Tăng cường choline

Ước tính chỉ 10% người Mỹ nạp vừa đủ hoặc nhiều hơn lượng choline được khuyến cáo sử dụng hàng ngày. Ăn thực phẩm giàu choline, gồm trứng và gan, sẽ thúc đẩy sự dự trữ choline trong cơ thể. Choline bổ sung (thường ở dạng phosphatidylcholine) có thể hữu ích nếu mức choline của bạn vẫn thấp do các nguyên nhân di truyền hoặc do có quá nhiều vi khuẩn có hại ở đường ruột.

7. Giảm dùng thuốc nếu có thể

Thường xuyên sử dụng thuốc bán không cần kê đơn có thể làm hại gan.

Trước khi bất kỳ loại thuốc nào phát huy tác dụng, nó phải được cơ thể xử lý, và công việc này phần lớn do gan đảm nhiệm, Gittleman giải thích. Càng sử dụng nhiều dược phẩm – theo đơn hoặc không – gan càng phải làm việc cật lực. Do đó, hãy chỉ uống thuốc theo đơn khi được khuyến cáo, và hỏi ý kiến bác sĩ của bạn để đảm bảo rằng việc uống thuốc là cần thiết.

8. Giảm thiểu phơi nhiễm chất độc

Có một danh sách dài các chất độc gây hại cho gan, nhưng hãy quan tâm đặc biệt để tránh những chất sau: các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POPs), bao gồm thuốc diệt côn trùng như DDT và các hóa chất được dùng cho hoạt động công nghiệp và nông nghiệp quy mô lớn; thuốc diệt cỏ phổ biến như atrazine và glyphosate; các kim loại nặng như chì, thủy ngân và arsen.

Điều này dễ làm hơn bạn tưởng. Tất cả các biện pháp từ ăn thực phẩm hữu cơ, tránh hóa chất diệt cỏ và dùng thiết bị lọc chất lượng cao để lọc nước tắm và nước uống đều giúp giảm phơi nhiễm các hóa chất này một cách đáng kể.

9. Bổ sung chất một cách thông minh

Guar gum (chất làm dày) là một loại chất xơ tan được đã được chứng minh trên động vật là có tác dụng giảm tích chất béo và viêm nhiễm ở gan. Ở dạng bổ trợ, nó bị thủy phân một phần, do đó vị khó chịu của nó không còn nữa. (Nó cũng không sinh khí và gây sưng phồng khi kết hợp với một vài loại thực phẩm.)

Một chất bổ sung hữu ích khác là nicotinamide riboside, tiền chất của nicotinamide adenine dinucleotide (NAD). Là một coenzyme được tìm thấy trong tất cả các tế bào sống, NAD đóng vai trò quan trọng trong việc lấy năng lượng từ thực phẩm và sửa chữa các tổn thương DNA. Rountree cho biết, mức NAD của cơ thể ta giảm khi chúng ta già đi, và “khi NAD xuống thấp, cơ thể ta không đốt chất béo một cách hiệu quả, do đó chất béo sẽ tích tụ.”

10. Tập thể dục

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng chỉ cần giảm 3 đến 5% trọng lượng toàn cơ thể cũng giúp cải thiện đáng kể bệnh gan nhiễm mỡ. Hãy cân nhắc các buổi tập cường độ cao để đốt cháy nhiều mỡ hơn.

Tất cả những điều trên đều là tin tốt. Dù biết rằng trong tương lai ta có thể bị gan nhiễm mỡ, nhưng ta vẫn luôn có cách để vượt qua điều đó.

Tư vấn sức khỏe với bác sĩ qua online