Khi các nhà nghiên cứu Marketing tại Trường Wharton của Đại học Pennsylvania gắn thẻ theo dõi chuyển động bằng tần số vô tuyến lên các giỏ hàng tại một siêu thị lớn ở East Coast, họ vô tình thu được một phát hiện thú vị về cách chúng ta sống cuộc đời mình.

Dữ liệu về lộ trình của hơn 1.000 người mua sắm kết hợp với hàng hóa họ mua đã cho thấy một xu hướng rõ ràng: Khi bỏ một bó cải xoăn vào giỏ hàng, tiếp theo bạn sẽ dễ hướng đến quầy bán kem hoặc bia. Càng có nhiều món hàng “tử tế” trong giỏ hàng của mình, bạn càng dễ bị cám dỗ bởi “điều xấu”.

Những hành động cân bằng khoái lạc này là có thể đoán trước được – suy cho cùng, ai lại chưa từng tự thưởng cho mình một mẩu bánh hay một ly bia sau khi đã tập thể dục cường độ cao nào? – và nó cũng không xấu. Nhưng nhiều nghiên cứu mới về hiện tượng mà các nhà tâm lý học gọi là “hiệu ứng tự trao quyền” cho thấy xu hướng “cân bằng” này là một bản năng ăn sâu trong mỗi chúng ta, nó hoạt động ngay cả khi ta không nhận ra. Và trong một thế giới mà chúng ta bị tấn công liên tục bởi những quảng cáo về vô số sản phẩm tăng cường sức khỏe có hiệu quả mơ hồ, thì đây có thể là một vấn đề.

Theo hiệu ứng tự trao quyền, được Uzma Khan mô tả lần đầu vào năm 2006, những lựa chọn của ta mang tính tùy thuộc: Vì mỗi người đều có một quan niệm bản thân khá ổn định về việc mình tốt/xấu, lành mạnh/không lành mạnh, ích kỷ/vị tha ra sao, nên khi một quyết định vượt quá xa khỏi quan niệm bản thân này, ta sẽ tự động hành động để tìm lại sự cân bằng.

Việc gọi một món rau trộn đi kèm với bánh mì kẹp phô mai thịt muối là một sự cân bằng giữa khoái lạc và sức khỏe có chủ ý và được xem là hợp lý. Các nhà nghiên cứu tiêu dùng đã nhận thấy rằng, chỉ cần trong thực đơn có một món ăn lành mạnh thì bạn sẽ dễ gọi món ít lành mạnh nhất hơn. Bạn sẽ dễ chọn khoai tây chiên nếu thực đơn có món rau trộn – một hiểu biết đã giúp các nhà hàng thức ăn nhanh hưởng lợi rất nhiều.

Thật kỳ lạ, chính những người có khả năng tự chủ cao nhất lại là những người dễ bị ảnh hưởng nhất. Vì tự tin vào khả năng chống lại cám dỗ của mình, nên khi biết mình có một lựa chọn món ăn lành mạnh đang có sẵn, họ cho mình quyền chiều chuộng bản thân lần này – ít nhất là trên lý thuyết – để lần tới ăn thức ăn lành mạnh/tập thể dục bù lại.

Hiệu ứng này thậm chí còn rõ ràng hơn ở một nghiên cứu mà trong đó những người luôn quan tâm đến cân nặng được yêu cầu đoán hàm lượng calo của một loạt các bữa ăn. Khi được cho xem một chiếc bánh mì kẹp thịt, kết quả dự đoán trung bình của họ là 734 calo; khi họ được cho xem chiếc bánh đó cùng 3 cọng cần tây, kết quả dự đoán trung bình giảm xuống còn 619 calo. Đây không phải là những phép tính hợp lý; nó phản ánh những lối đi tắt của não bộ khi đo lường sự tốt đẹp và sự xấu xa.

Tất cả những điều này giúp giải thích tại sao nhiều nhà nghiên cứu sức khỏe khó chịu với những lời hứa hẹn về một “liều thuốc thể dục”. “Tôi muốn nói rõ rằng chúng ta thật sự không thể nào thay thế việc tập thể dục thường xuyên bằng một viên thuốc thể dục,” một nhà khoa học nhấn mạnh. Tuy nhiên, nghiên cứu về hiệu ứng tự trao quyền cho thấy đó chính xác là những gì mà chúng ta sẽ cố tạo ra.

Hãy xem xét các kết quả gần như không tưởng từ một chuỗi các nghiên cứu của các nhà nghiên cứu ở Đài Loan. Trong một thử nghiệm, một nửa số người tham gia được cho biết viên thuốc là giả dược (nó đúng là giả được), trong khi nửa còn lại được cho biết đó là vitamin tổng hợp. Những người nghĩ rằng họ đã uống vitamin luôn đưa ra các lựa chọn ít lành mạnh hơn.

Khi thử nghiệm máy đo sức đi bộ trên một trong hai tuyến đường, nhóm thứ 2 thường chọn tuyến đường ngắn hơn. Vào bữa trưa, họ thích bữa ăn tự chọn hơn bữa ăn hữu cơ lành mạnh. Trong các thử nghiệm tâm lý, họ đã thể hiện nhiều mong muốn hơn về “các hoạt động khoái lạc” như quan hệ tình dục mà không cần có tình cảm, tắm nắng và uống bia rượu quá mức. Đối với nhóm người hút thuốc, số thuốc lá mà những người nghĩ là họ đã uống vitamin hút trong khi trả lời các bảng câu hỏi thì nhiều gần gấp đôi so với những người được cho biết viên thuốc là giả dược. Và những người ăn kiêng thuộc nhóm 2 thì ăn nhiều hơn trong bữa trưa tự chọn sau đó.

Vấn đề tự trao quyền không chỉ tồn tại đối với sức khoẻ. Các biện pháp an toàn như đeo dây an toàn, đội mũ bảo hiểm xe đạp và mặc áo đệm bóng bầu dục được cho là cũng thúc đẩy hành vi liều lĩnh nhiều hơn.

Tuy nhiên, đây là một vấn đề đặc biệt trong khía cạnh sức khoẻ vì chúng ta luôn phải đưa ra rất nhiều quyết định trong đời sống hàng ngày, nhưng những kết quả mà ta quan tâm nhất – như bệnh tật, sự tàn tật, cái chết – lại rất khó đo lường và lệ thuộc nhiều vào sự may rủi hoặc quá xa trong tương lai nên ta không thể biết rõ nguyên nhân và hệ quả. Điều đó khiến ta dễ bị ảnh hưởng, vì không giống như Định luật 3 Newton, động lực và phản lực của hiệu ứng tự trao quyền không nhất thiết là “bằng nhau và đối nhau.” Hiếm có quyết định về sức khoẻ nào của ta là rõ ràng.

Vậy, làm thế nào để ta tăng tối đa cơ hội thu được lợi ích từ quyết định của mình? Các nhà tâm lý học đã xác định được một vài phương pháp.

Một là tập trung vào quá trình sống lành mạnh thay vì mục tiêu trở nên khỏe mạnh. Một nghiên cứu gần đây của Đại học Zurich đã theo dõi tiến độ của 126 người ăn kiêng và kết quả cho rằng, như dự đoán theo lý thuyết tự trao quyền, các đối tượng giảm được càng nhiều cân nặng trong một tuần bất kỳ thì càng giảm cân ít hơn (hoặc tăng cân nhiều hơn) vào tuần sau. Nhưng “phản lực” này ở mức thấp nhất khi người tham gia hướng đến quá trình thay đổi hành vi ăn uống, thay vì hướng đến kết quả của việc giảm cân hay cải thiện ngoại hình.

Một cách tiếp cận khác, được Giáo sư Khan và Dhar đề xuất, là thu hẹp trọng tâm để bạn cân nhắc những ưu và khuyết điểm của từng quyết định một cách độc lập. Để minh họa cho nguyên tắc này, họ đưa ra lựa chọn thuê một bộ phim miễn phí hoặc thuê 2 lần (mỗi tuần 1 lần trong 2 tuần) cho một nhóm sinh viên. Ở lựa chọn thứ nhất, chỉ hơn một nửa số sinh viên chọn một bộ phim giải trí như Dumb and Dumber thay vì một bộ phim “nặng ký” hơn như Schindler's List. Nhưng khi biết mình sẽ có thêm cơ hội đưa ra lựa chọn “tốt,” số người chọn bộ phim giải trí tăng lên đến 80%. Xu hướng tương tự cũng xuất hiện khi họ cho sinh viên chọn ăn một lần duy nhất hoặc ăn nhiều lần món sữa chua nguyên chất ít béo hoặc một chiếc bánh quy. Quan trọng là một cuộc thử nghiệm tiếp theo cho thấy những người đã chọn cách hưởng thụ trong một tuần đã không “cân bằng lại” hành vi “xấu” của mình bằng một lựa chọn lành mạnh trong tuần kế tiếp. Vì vậy, nếu bạn muốn hưởng thụ, hãy cứ hưởng thụ – nhưng đừng lừa dối bản thân rằng bạn sẽ cân bằng lại sau đó.

Sau cùng, tất cả chúng ta đều biết cách sống lành mạnh: Tập thể dục thường xuyên, ăn thức ăn lành mạnh, ngủ nhiều, vân vân. Nhưng các nguyên tắc đơn giản này có thể bất tiện và mất thời gian. Vì vậy, mong muốn có loại nước-siêu-trái-cây phù hợp hoặc dụng cụ tập thể dục tân tiến nhất để hoàn thành mục tiêu dễ dàng hơn là cũng dễ hiểu.

Nhưng cách duy nhất để loại bỏ hiệu ứng tự trao quyền này là giữ bản thân tuân theo một tiêu chuẩn cao hơn khi bạn đưa ra các quyết định về sức khoẻ. Hãy nghe theo những điều cơ bản đã được chứng minh và giữ đầu óc tỉnh táo trước các quảng cáo về y tế thương mại, vốn luôn có hứa hẹn  “Nó có thể giúp... và nó không gây hại.” Nghe hay đó, nhưng thường thì chỉ là ảo tưởng mà thôi.