Hôm nọ, tôi khuyên cô bạn Cynthia xem phim Inside Out để tìm giải pháp xoa dịu mối quan hệ giữa cô và cháu gái. Emily, đứa cháu gái cô ấy yêu mến nhất đang dậy thì. Một cô bé ngọt ngào, từng thích cùng dì mình đi mua sắm và làm mô hình thủ công, giờ đây lại ủ rũ và không hứng thú với các hoạt động ấy nữa. Cynthia cảm thấy buồn vì sự thay đổi này của cháu gái, nhưng những việc cô làm để cố gắng kiểm soát mối quan hệ dì cháu và đưa mọi chuyện “trở lại đúng hướng” đã phản tác dụng và khiến tình hình thậm chí còn căng thẳng hơn. Giờ đây, đáng buồn là cháu gái của Cynthia có vẻ không còn yêu mến cô nữa. Tôi hy vọng nhờ xem bộ phim này, cô ấy có thể mềm mỏng hơn và thông cảm cho cháu gái. Inside out có thể là bộ phim hoạt hình thú vị đối với trẻ con, nhưng phim cũng truyền đại ít nhất ba thông điệp mạnh mẽ đến các bậc phụ huynh và người chăm sóc.

Inside Out kể về một cô bé 12 tuổi tên là Riley bị khủng hoảng cảm xúc vì gia đình chuyển từ Minnesota đến San Francisco. Bộ phim này đặc biệt ở chỗ chúng ta tìm hiểu Riley bằng cách quan sát bên trong cơ thể cô bé. Địa điểm chính của phim là não của Riley, và nhân vật chính là các cảm xúc: Joy (Vui vẻ), Sadness (Buồn phiền), Fear (Sợ sệt) Disgust (Chảnh chọe) và Anger (Giận dữ). Khi câu chuyện bắt đầu, Joy, được Amy Poehler thể hiện thật đáng yêu, đã làm rất tốt nhiệm vụ ở “tổng hành dinh” trong não Riley lúc cô bé còn là trẻ sơ sinh. Joy vất vả giúp cô bé vui vẻ khi trải qua những bước ngoặc lớn trong đời. Trong lúc Joy cố kiểm soát mọi quan điểm và hành vi của Riley, ta quan sát thấy một thế giới rộng lớn gồm những đường vòng, các mối liên kết và các ký ức tạo nên tính cách của Riley. Ta chứng kiến một chuỗi phản ứng của các sự kiện xảy ra trong não bộ làm Riley rơi vào tình trạng lo âu cao độ.

Thông điệp đầu tiên ta có thể thu được từ bộ phim là: Ở mức độ nào đó, con trẻ hoàn toàn bị não mình chi phối! Dĩ nhiên, cha mẹ có tác động rất lớn đến con trẻ thông qua quá trình “nuôi dưỡng”, nhưng việc tìm hiểu bản chất “tự nhiên” của não và toàn bộ những sự phát triển để thích ứng - và chắc chắn xảy ra khi trẻ lớn lên - có thể giúp ta nuôi dưỡng con mình một cách tinh tế và hiệu quả nhất có thể.

Những biến đổi trong hành vi của Riley khiến cha mẹ cô bé bối rối. Nhiều bậc phụ huynh ngoài đời cũng cảm thấy bất lực vì không thể làm gì khi con trẻ hành động theo cách họ không thích hoặc không hiểu. May thay, có rất nhiều nguồn lực có thể giúp ta hiểu thêm về một bộ não đang phát triển, từ đó ta sẽ yêu thương con mình theo cách hiệu quả hơn trong tất cả các giai đoạn phát triển của trẻ. Ví dụ, nếu Cynthia hiểu rằng não của Emily đơn giản được thiết lập để tách khỏi người thân ở lứa tuổi này thì sao?

Trong cuốn sách Brainstorm: The Power and Purpose of the Teenage Brain, Tiến sĩ Daniel J. Siegel nhấn mạnh một điều quan trọng và hữu ích về những sự thay đổi trong hành vi ở độ tuổi teen. Không muốn cha mẹ quan tâm đến mình chính là bước khởi đầu của quá trình tách khỏi gia đình ở tuổi teen. Siegel nói, “Dũng khí sống tự lập và cách xa cha mẹ được hình thành khi mạch phần thưởng của não ngày càng kích thích và thôi thúc teen tìm kiếm điều mới lạ, bất chấp khả năng phải đối mặt với sự lạ lẫm của thế giới bên ngoài” (2013). Siegel tiếp tục giải thích, đối với tổ tiên chúng ta, việc thanh niên lớn tuổi hơn sống xa gia đình là rất quan trọng nhằm ngăn chặn nguy cơ giao phối cận huyết và sự suy giảm gien di truyền. Nói cách khác, sự sống sót của các loài cho thấy sở thích và tính cách của trẻ sẽ thay đổi khi trẻ trở thành thanh thiếu niên.

Việc tìm hiểu về não bộ trong giai đoạn này cũng có thể giúp ích rất nhiều cho người chăm sóc trẻ nhỏ tuổi hơn. Tôi nên phản ứng thế nào khi cậu con trai đỡ đầu 7 tuổi cáu giận? Câu trả lời là còn tùy. Trong cuốn The Whole-Brain Child, hai tác giả Daniel J. Siegel và Tina Payne Bryson giải thích rằng có hai kiểu khủng hoảng khác nhau.

“Khủng hoảng não trên” là quá trình khủng hoảng bắt nguồn từ vùng vỏ não, trẻ dùng chức năng của tầng não cao hơn là suy nghĩ và lên kế hoạch để “cơ bản quyết định là mình sẽ nổi giận” nhằm đạt được điều mình muốn (2012). Trong cơn khủng hoảng não trên, trẻ kiểm soát được cảm xúc của mình. Nếu nhận được điều mình muốn, trẻ có thể ngừng phản ứng này ngay tức khắc. Để đối phó với cơn khủng hoảng não trên, các tác giả khuyên: “Đừng bao giờ thỏa hiệp với đứa trẻ ngang ngược.” Những phản hồi vừa kiên quyết vừa thể hiện sự yêu thương sẽ giúp trẻ biết rằng “mánh khóe” đó không có tác dụng.

“Khủng hoảng não dưới” liên quan tới một phần não khác và đòi hỏi kiểu phản ứng rất khác. Tầng não thấp hơn, từ khoảng phần đầu của cổ tới cầu mũi, chịu trách nhiệm cho những chức năng sinh tồn cơ bản hơn gồm các cảm xúc mạnh mẽ như giận dữ và sợ hãi, phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy. Trong cơn khủng hoảng não dưới, chức năng của tầng não cao hơn “bị tắt đi” và trẻ không thể kiểm soát cảm xúc của mình. Theo Siegel và Bryson, khi cố gắng giúp đứa trẻ đang giận dữ, tốt nhất là hãy kết nối với trẻ thông qua việc chạm vào trẻ hoặc bằng giọng nói dịu dàng và giúp trẻ bình tâm. Sau đó, khi trẻ đã bình tĩnh và phần vỏ não hoạt động trở lại, bạn có thể nói về việc đã xảy ra và giúp trẻ lý giải nó.

Những ví dụ trên chỉ là phần nổi của tảng băng liên quan đến bộ não đang phát triển của trẻ, và ta cần phải dành thời gian tìm hiểu nhiều nhất có thể.

Một thông điệp khác trong bộ phim là: Nỗi buồn chữa lành chúng ta. Giống như Joy trong bộ phim, cách tiếp cận thông thường của tôi là cố gắng duy trì thái độ tích cực. Tôi tránh cảm thấy buồn nếu có thể. Tôi không nghĩ chỉ có mình mới như vậy. Tôi nhìn thấy bạn bè và người thân của mình khó có thể sống “vui vẻ”, nhưng cuộc sống có phong phú và thỏa mãn hơn nếu ta thật sự cho phép mình ưu phiền thường xuyên hơn?

Trong phim, Riley không thể xử lý tất cả các biến chuyển trong cuộc sống cũng không thể vui vẻ CHO TỚI LÚC cảm thất buồn. Tôi đã cười thành tiếng nhiều lần trong lúc xem Inside Out, nhưng điều tôi thích nhất về bộ phim là nó khiến tôi buồn theo cách ngọt ngào nhất. Tôi đã khóc. Và khi ra khỏi rạp, tôi cảm thấy bình tâm và hạnh phúc hơn so với khi bước vào rạp. Theo các chuyên gia thì không phải ngẫu nhiên mà tôi có tâm trạng này.

Trong nội dung bài nghiên cứu của Tiến sĩ Robert Firestone, ông đã viết bao quát về tầm quan trọng của việc cảm nhận cảm xúc. Trong phim Coping with the Fear of Intimacy, ông nhận xét về tính chất trớ trêu của nỗi sợ cảm giác buồn bã của con người. Từ trải nghiệm của mình, ông lưu ý rằng con người luôn cảm thấy thoải mái hơn khi họ cảm nhận nỗi buồn và giải tỏa nó. Như Firestone nói, “Nỗi buồn là một phần quan trọng trong cuộc sống của con người”. Joseph Forgas của Trung tâm Khoa học Greater Good tại UC Berkeley đồng ý rằng nỗi buồn rất quan trọng đối với cuộc sống của chúng ta. Trong bài viết có tiêu đề “Four Ways Sadness May Be Good for You”, ông đề cập đến những thí nghiệm cho thấy những khoảng thời gian ngắn mà trong đó người ta cảm thấy buồn man mát có thể “cải thiện mức độ tập trung của họ đối với chi tiết bên ngoài, giảm thành kiến mang tính phán xét, tăng mức độ kiên trì và tính rộng lượng”. Ta cần lưu ý là ông cũng phân biệt rõ ràng giữa cảm giác buồn và cảm giác chán nản - kiểu rối loạn tâm trạng có thể gây suy nhược.

Khi nhìn lại, tôi thấy rằng sau mỗi lần “khóc một trận đã đời”, tôi cảm thấy tự do, hiểu bản thân và người khác hơn. Tôi liên tưởng tới điều tác giả Susan Piver nói về nỗi buồn trong bài viết có tên “The Importance of Sadness.” Piver viết, “Tuyệt vọng là cảm giác thường xuất hiện khi bạn chống lại nỗi buồn, còn lòng trắc ẩn sẽ xuất hiện nếu bạn làm ngược lại. Lòng trắc ẩn không làm bạn thấy ‘vui vẻ’, nhưng bạn sẽ cảm thấy mình đầy sức sống. Và sức sống đó là con đường dẫn tới hạnh phúc."

Thông điệp cuối cùng tôi nhận được từ việc suy nghĩ về bộ phim là: Quan trọng nhất là Hòa Hợp. Joy và Sadness cần hợp tác cùng nhau để Riley phát triển, và ta cần sự hòa hợp với bản thân để tối ưu hóa chất lượng cuộc sống của mình. Hòa hợp là trạng thái lý tưởng cho não bộ và cảm xúc. Khi giúp trẻ sử dụng tầng não trên để hiểu được những điều đang diễn ra ở tầng não dưới, ta đang giúp trẻ đi tìm sự hòa hợp. Và khi cho phép cảm xúc buồn bã tồn tại cùng cảm xúc vui vẻ, ta cho bản thân cơ hội được hòa hợp và sống trọn vẹn.

Tất cả những điều này có ý nghĩa gì đối với Cynthia? Tôi đoán là cô ấy sẽ có thể cảm thấy vui hơn nếu cho phép bản thân cảm nhận nỗi buồn khi chứng kiến Emily từ một đứa trẻ trở thành thiếu niên. Bằng cách cảm nhận nỗi buồn của mình, cũng như hiểu rằng sự thay đổi trong não bộ Emily là cần thiết và hữu ích, Cynthia có thể tiến gần đến giai đoạn chấp nhận hơn. Từ đó, cô ấy sẽ tìm thấy những cách mới để kết nối với Emily. Có lẽ thay vì cố ép cháu mình cùng mình thực hiện một hoạt động, Cynthia có thể viết một ghi chú hài hước để bày tỏ tình yêu thương và đề nghị Emily đến trò chuyện hay chơi cùng mình bất kỳ lúc nào mà cô bé thích.

Một điều chắc chắn là bằng cách tìm hiểu, cảm nhận và hòa hợp với chính mình, ta sẽ có nhiều điều để trao tặng những người xung quanh hơn. Thông qua việc nhạy cảm với bản thân, ta có thể yêu thương người khác tốt hơn. Điều này thực sự không khó hiểu chút nào.