Những năm tháng tuổi teen của con trẻ có thể khiến các bậc cha mẹ thấy bối rối. Những đứa trẻ biết lý lẽ bắt đầu có tâm trạng thất thường. Có vô vàn các nghiên cứu gần đây giải thích cho bí ẩn trên. Phương pháp chụp ảnh não bộ bổ sung thêm một dữ liệu có thể giúp kiểm nghiệm các giả thuyết và chứng thực nguyên nhân dẫn đến hành vi và cảm xúc của teen. Hàng chục nghiên cứu kéo dài nhiều năm trời gần đây đã theo dõi sự phát triển của teen qua thời gian, thay vì so sánh các nhóm teen với nhau vào một thời điểm duy nhất. Các nghiên cứu này đang thay đổi quan điểm của các nhà khoa học về vai trò của cha mẹ đối với việc giúp con cái định hướng những năm tháng bất ổn. Nghiên cứu xác định 4 giai đoạn quan trọng đối với sự phát triển của các kỹ năng thuộc về trí tuệ, xã hội và cảm xúc mà hầu hết các teen sẽ trải qua ở những độ tuổi nhất định.

Giai đoạn từ 11-12 tuổi

Khi đến tuổi dậy thì, một số kỹ năng cơ bản của trẻ có thể kém đi. Theo các nghiên cứu, khả năng học những kiến thức liên quan đến không gian và suy luận của trẻ có thể giảm trong giai đoạn này. Những phần não chịu trách nhiệm ghi nhớ về tương lai, tức là ghi nhớ việc cần làm trong tương lai, vẫn đang phát triển.

Việc dạy cho trẻ các kỹ năng tổ chức có thể hữu ích. Cha mẹ có thể giúp đưa các tín hiệu kích thích trí nhớ vào lịch sinh hoạt hàng ngày, như đặt túi tập gym trước cửa phòng hay cài nhắc nhở trên điện thoại chẳng hạn. Cha mẹ có thể khuyến khích con đưa ra quyết định, suy xét các ưu-nhược điểm và cân nhắc nhiều quan điểm khác. Bằng cách duy trì thái độ quan tâm và ủng hộ, cha mẹ có thể tác động tới cách não bộ của teen phát triển trong giai đoạn này.

Giai đoạn từ 13-14 tuổi

Các bậc cha mẹ nên chuẩn bị đón nhận những thông điệp cảm xúc mạnh mẽ. Teen nhỏ tuổi thường nhạy cảm và phản ứng rất mạnh với ý kiến của bạn đồng trang lứa. Tuy nhiên, phải mất nhiều năm để các kỹ năng xã hội giúp teen hiểu được suy nghĩ của bạn mình phát triển đầy đủ, vì vậy mà giai đoạn này lại càng khó khăn hơn với teen.

Trong khoảng thời gian này, teen thường mất bình tĩnh, phản kháng và khóc lóc nhiều hơn khi gặp căng thẳng. Tác động của sự căng thẳng mà xã hội gây ra cho teen là cao nhất vào lúc này: Trong số những người trưởng thành mắc chứng rối loạn tư duy do căng thẳng gây ra, thì phân nửa được chẩn đoán là mắc bệnh trước năm 15 tuổi. Một nghiên cứu khác cho thấy teen từ 11-15 tuổi trở nên buồn bã và lo lắng khi chịu đựng các căng thẳng mang tính xã hội như bị loại khỏi nhóm, còn người trưởng thành thì không thể hiện phản ứng tương tự.

Theo một nghiên cứu đánh giá năm 2016 trong Developmental Science Review, các phần não nhạy cảm nhất với sự căng thẳng lúc này vẫn đang phát triển, nên những cách xử lý mà teen sử dụng ở giai đoạn này có thể khắc sâu vào mạch thần kinh, trở thành kiểu hành vi suốt đời. Nhiều nhà tâm lý học khuyên chúng ta nên dạy teen các kỹ năng tự trấn tĩnh như thiền, tập thể dục hoặc nghe nhạc.

Hãy dạy teen các kỹ năng tương tác với bạn bè, bao gồm cách “đọc” biểu hiện và ngôn ngữ cơ thể của bạn bè. Bạn nên khuyến khích teen chọn bạn dựa trên sở thích chung chứ không phải dựa trên sự nổi tiếng, và tránh tiếp xúc với những người không tử tế. Hãy dạy con cách hàn gắn tình bạn sau xung đột bằng lời xin lỗi, sự bù đắp hoặc thỏa hiệp. Sự hỗ trợ từ gia đình cũng giúp teen không bị căng thẳng. Những teen được gia đình đồng hành, hỗ trợ giải quyết vấn đề và chia sẻ cảm xúc thường dễ phục hồi hơn sau khi trải qua căng thẳng nghiêm trọng.

Giai đoạn từ 15-16 tuổi

Teen ở độ tuổi này thường có mức độ ưa thích mạo hiểm cao nhất, theo nghiên cứu năm 2015 do các nhà nghiên cứu từ Đại học Leiden ở Hà Lan thực hiện. Phần não nhạy cảm với phần thưởng của teen hoạt động tích cực, khuếch đại phản ứng của teen với dopamine, một chất dẫn truyền thần kinh gắn với cảm giác vui vẻ, thỏa mãn. Điều này khiến trẻ thích tìm đến các hoạt động “cảm giác mạnh” hơn bao giờ hết.

Suốt giai đoạn tuổi teen, nỗi sợ nguy hiểm thường tạm thời bị đè nén, một sự chuyển biến mà các nhà khoa học tin là bắt nguồn từ nhu cầu phát triển: cần rời khỏi nhà và khám phá môi trường mới. Các nghiên cứu còn cho thấy teen vẫn hào hứng với tình huống mạo hiểm dù đã được cảnh báo là tình huống đó nguy hiểm hơn teen nghĩ.

Khả năng kết bạn và duy trì mối quan hệ với bạn tốt đặt biệt hữu ích trong giai đoạn này. Năm 2015, Eva Telzer, phó giáo sư tâm lý học tại Đại học Illinois ở Champaign (Mỹ) đã thực hiện một nghiên cứu trên 46 teen. Bà thấy rằng những teen chơi với người mà họ tin tưởng thì ít có hành động liều lĩnh như trộm vặt, lái xe với “quái xế” hoặc quan hệ tình dục không an toàn. Những teen hay tranh cãi với bạn thân thì ngược lại.

Giai đoạn từ 17-18 tuổi

Lợi ích mà khả năng thay đổi và phát triển của não bộ mang lại trong độ tuổi teen được thể hiện rõ ràng ở giai đoạn này. Teen thông minh bẩm sinh thường hưởng lợi từ IQ của mình, nên teen vốn thông minh có thể càng thông minh hơn, theo nghiên cứu năm 2013 do các nhà nghiên cứu ở Đại học Bang Penn, Đại học Park và Đại học Colorado thực hiện trên 11.000 cặp sinh đôi.

Ở những teen lớn tuổi hơn, phần vỏ não trước trán chịu trách nhiệm đánh giá và ra quyết định thường đã đủ phát triển để kìm hãm xu hướng trốn tránh và mạo hiểm. Các kỹ năng quản lý như giải quyết vấn đề và lên kế hoạch sẽ tiếp tục phát triển ít nhất là đến khi ta được 20 tuổi, theo nghiên cứu năm 2015 của các nhà nghiên cứu tại Đại học Sheffield Hallam, Anh.

Theo các nhà nghiên cứu, kỹ năng xã hội và các vùng não liên quan đến kỹ năng này vẫn sẽ tiếp tục phát triển. Lúc này, teen đã giỏi hơn trong việc chú ý cảm xúc của người khác và đồng cảm với họ. Tuy nhiên, teen vẫn thiếu khả năng lý giải động cơ và thái độ của mọi người trong các tình huống xã hội phức tạp, ví dụ như là tìm hiểu vì sao bạn của mình lại đột nhiên chuyển chủ đề khi đang nói chuyện trong bữa tiệc.

Tin tốt là lúc này, các bậc cha mẹ ấm áp, cảm thông vẫn có thể thay đổi tình hình bằng cách gần gũi hơn với con trẻ, thông qua việc tôn trọng trẻ, trao đổi với trẻ về các vấn đề, không tranh cãi hay la mắng trẻ.