Hôm nay, ta sẽ thảo luận về việc làm thế nào các bậc cha mẹ có thể tìm thấy phương pháp nuôi dạy con cái phù hợp: cho phép trẻ mạo hiểm có chừng mực để thúc đẩy trẻ phát triển các loại năng lực, sự tự tin và lòng dũng cảm cần thiết để trẻ phát triển toàn diện trong khi vẫn ưu tiên cho sự an toàn và hạnh phúc của trẻ.

Đây là một con đường khó nhưng ta có thể đi.

3 Nguyên Tắc để Cân Bằng Sự An Toàn và Rủi Ro trong việc Nuôi Dạy Con Cái

Bí quyết cơ bản để ta tìm ra một “ngưỡng cân bằng” giữa mức độ an toàn và mức độ rủi ro chủ yếu bắt nguồn từ điều này: thay vì bảo vệ trẻ khỏi rủi ro, bạn dạy trẻ đấu tranh với rủi ro. Hoạt động này liên quan đến việc làm chủ 3 thái độ tích cực: 1) cho trẻ tiếp xúc với những rủi ro được kiểm soát, 2) chuẩn bị cho trẻ đối mặt với rủi ro thay vì hoàn toàn ngăn chặn rủi ro, và 3) duy trì tư duy nuôi dạy trẻ với “vùng tự do”.

Hãy lần lượt nói về việc làm sao để có được các thái độ tích cực này.

1. Tạo môi trường có những rủi ro được kiểm soát

Trong nghiên cứu của mình về vai trò của rủi ro trong thời thơ ấu, Ellen Sandseter sớm thừa nhận rằng việc tiếp xúc với rủi ro đóng vai trò thiết yếu trong sự phát triển thời thơ ấu của trẻ – giống như việc “tiêm” cho trẻ các loại vắc-xin chống lại sự sợ hãi quá mức và nuôi dưỡng tính bền bỉ, những phẩm chất cho phép trẻ sống sót và phát triển mạnh vào tuổi trưởng thành. Tuy nhiên cô nhận xét rằng trẻ không cần phải thật sự phải đối mặt với những rủi ro nghiêm trọng để thu được những lợi ích này; các bé chỉ cần tham gia vào những việc có cảm giác giống rủi ro.

Thay vì thực hiện các hành vi cực đoan như loại bỏ mọi rủi ro hoặc buộc trẻ đối mặt với tình huống nguy hiểm có thể khiến trẻ bị tổn thương thật sự, các bậc cha mẹ có thể khuyến khích trẻ tiếp xúc với những rủi ro được kiểm soát. Nếu muốn đánh giá và làm chủ các tình huống cho phép trẻ tiếp xúc với rủi ro được kiểm soát, cha mẹ phải tự hỏi mình những câu sau:

  • Con mình có thể tự đoán trước rủi ro này không?
  • Con mình có thể bị tổn thương nghiêm trọng (tử vong, tê liệt, chất thương đầu) khi gặp phải rủi ro này không?
  • Con mình có thể rút ra bài học tích cực từ rủi ro này không?

Bạn có thể dùng các câu trả lời để tìm ra “ngưỡng cân bằng”: Nếu đó là một rủi ro mà trẻ không thể tự đoán trước (ít nhất là lúc đầu), hãy chỉ ra những nguy hiểm cho trẻ. Dạy trẻ cách quan sát và xử lý những nguy hiểm này, để trong tương lai trẻ có thể đoán trước và làm chủ các rủi ro đó. Ví dụ: Cho con băng qua đường một mình, nhưng hãy dạy con cách quan sát cả hai phía trước khi băng qua. Nếu trẻ còn quá nhỏ nên không thể đoán trước và hiểu được một rủi ro nghiêm trọng và cũng chưa có khả năng hiểu được lời của bạn, hãy loại bỏ rủi ro này khỏi môi trường của trẻ và chỉ giữ lại những rủi ro kiểm soát được. Ví dụ: Đừng để trẻ nhỏ chơi bên vách đá, nhưng hãy để trẻ leo trèo nhảy khỏi những tảng đá lớn cách xa khu vực nguy hiểm.

Như bạn thấy đấy, tạo ra môi trường kiểm soát rủi ro cho trẻ phần lớn dựa vào việc loại bỏ những rủi ro mà trẻ không thể tự giải quyết và dạy trẻ làm chủ những gì trẻ có thể kiểm soát.

2. Hướng đến việc chuẩn bị đầy đủ chứ không phải việc bảo vệ tuyệt đối

Khi bảo vệ con quá mức, cơ bản cha mẹ sẽ chuyển hoàn toàn trách nhiệm kiểm soát rủi ro của trẻ sang mình. Họ sẽ luôn ở quanh để ngăn không cho trẻ bị tổn thương, nhưng tất nhiên chuyện này sẽ không xảy ra (mong là vậy). Thay vì khiến cho trẻ phụ thuộc vào bạn để có được sự an toàn, hãy chuẩn bị cho trẻ khả năng tự đối mặt và kiểm soát các rủi ro. Tôi không có ý bảo bạn phải buộc trẻ tiếp xúc với rủi ro mà không có sự bảo vệ nào, mà ý tôi là hãy sử dụng phương pháp được Gever Tulley gọi là “xây giàn giáo” - “lập kế hoạch, thực hành từng bước và thực hiện các biện pháp phòng ngừa hợp lý.” Mức độ kiểm soát của giàn giáo này cần được điều chỉnh theo độ tuổi và mức độ trưởng thành của trẻ, và sau đó hãy dần dần thu hồi hệ thống bảo vệ này khi trẻ đã xây dựng được sự tự tin, năng lực và có khả năng tự bảo vệ bản thân.

Sau đây là một số bí quyết để bạn thực hiện quá trình này theo cách không chỉ đem lại lợi ích cho con mà còn xoa dịu nỗi lo lắng của chính mình:

- Từng bước làm quen với rủi ro. Bước đầu tiên để cho trẻ tham gia vào một hoạt động “nguy hiểm” là xác định chính xác những rủi ro. Bạn lo lắng về khía cạnh nào của việc để con thực hiện một hoạt động nào đó? Những rủi ro và lo lắng đó thực tế đến mức nào? Một khi đã xác định được các rủi ro của hoạt động, bạn có thể tìm ra cách để giảm thiểu các rủi ro đó và xoa dịu nỗi lo của bạn theo những cách 1) phù hợp với các khả năng xảy ra rủi ro, 2) vẫn tạo được cảm giác mạo hiểm (hứng thú, hồi hộp, sợ hãi) và 3) tăng năng lực và sự tự chủ của con bạn.

Trong cuốn Free Range Kids, Lenore Skenazy đưa ra những gợi ý được cho là cách tốt nhất để đạt được cả 3 mục đích: làm quen theo các bước mà trong đó bạn cho con biết về bất kỳ mối nguy hiểm nào có liên quan đến hoạt động và sau đó giảm dần hoạt động hướng dẫn và giám sát. Dưới đây là một vài ví dụ về cách thực hiện:

Băng qua đường:

  • Cầm tay con khi băng qua đường, nói với con về tầm quan trọng của việc quan sát cả hai phía và để ý xe cộ.
  • Băng qua đường mà không giữ tay con, nhưng vẫn đi bên cạnh con.
  • Đứng trên lề đường và quan sát con băng qua đường một mình.
  • Cho con băng qua đường một mình khi mình không có mặt ở đó.

Đi bộ đến bến xe buýt:

  • Đi bộ cùng con đến bến xe buýt một vài lần, chỉ ra bất kỳ yếu tố nguy hiểm nào từ giao thông hoặc từ những điều khác.
  • Đi cùng con một nửa đoạn đường đến bến xe buýt, quan sát con đi đoạn còn lại.
  • Để trẻ đi bộ một mình mà không có sự quan sát của bạn.

Đi xe đạp quanh khu phố:

  • Cho trẻ đạp xe một mình một vòng quanh khu phố và quay lại.
  • Cho trẻ đạp xe một mình trong 10 phút và quay lại.
  • Cho con đạp xe một mình trong khoảng thời gian mà trẻ muốn.

- Thay vì nói “cẩn thận” hãy bảo trẻ “chú ý.” Tôi đã tìm được mẹo tuyệt vời này từ cuốn Last Child in the Woods của Richard Louv. Việc luôn nói “cẩn thận” làm trẻ hình dung thế giới như một nơi tiềm ẩn đầy nguy hiểm, điều này củng cố thêm tư duy dè dặt của trẻ. Ngược lại, từ “chú ý” (hoặc “để ý những gì con đang làm”) khuyến khích trẻ ý thức rõ hơn về cơ thể và môi trường xung quanh - một tư duy mà ta muốn nuôi dưỡng ở trẻ dù trẻ có đang thực hiện hoạt động nguy hiểm hay không.

Thế giới không cần những đứa trẻ cẩn thận hơn mà cần những đứa trẻ khôn ngoan, tinh tế và dũng cảm hơn.

- Đối xử với trẻ như những người học việc. Ngày nay việc trẻ em dành phần lớn thời gian ở gần cha mẹ không phải là chuyện gì mới lạ. Trước cuộc cách mạng công nghiệp, trẻ em cũng ở bên cạnh cha mẹ cả ngày. Tuy nhiên, trong khi các cha mẹ ngày nay tham gia thụ động – bí mật giám sát – vào quá trình chơi đùa của trẻ, cha mẹ ngày xưa thường chơi cùng con. Trẻ trải qua thời gian “học việc” không chính thức (và đôi khi là chính thức) với những người lớn này, học các kỹ năng và kiến ​​thức mà trẻ cần khi trở thành người trưởng thành.

Đã đến lúc bạn áp dụng lại khái niệm học việc này. Việc dành nhiều thời gian cho con mình chẳng có gì là không ổn cả – thật ra đó có thể là một điều tốt - nhưng bạn có thể sử dụng thời gian đó theo hướng đem lại nhiều lợi ích hơn (cho cả bạn và trẻ). Hầu hết các bậc cha mẹ không thể hoặc không muốn đưa con mình đến nơi làm việc mỗi ngày, nhưng bạn chắc chắn có thể dành phần lớn thời gian rảnh của mình với trẻ; thay vì từ bỏ các sở thích như đi bộ đường dài và làm việc nhà khi con ngủ, hãy cho con cùng bạn thực hiện các hoạt động đó, để con tìm hiểu thêm về các hoạt động giải trí của bạn cũng như một số kỹ năng thực tiễn.

Cách đối xử với trẻ như người học việc sẽ không chỉ dạy cho trẻ những kỹ năng sống quan trọng mà còn gián tiếp giúp bạn được rảnh rỗi hơn. Việc dành hầu hết thời gian cho con đến mức từ bỏ các sở thích của bản thân, bảo vệ con quá mức đã ảnh hưởng xấu đến xu hướng tương tác và phụ thuộc của cha mẹ và con cái: trẻ không chỉ phụ thuộc vào cha mẹ mà cha mẹ cũng trở nên phụ thuộc vào con cái, xem con như mối quan tâm duy nhất trong cuộc đời mình. Hậu quả là cha mẹ có thể cố giữ con ở gần bên mình – dù các em đã đủ lớn để tự phát triển bản thân - vì sợ rằng khi con trở nên độc lập và rời đi, cuộc đời của họ sẽ trở nên trống trải.

- Không can thiệp vào các cuộc tranh luận và hoạt động của trẻ. Một trong những hậu quả của sự giám sát liên tục khi nuôi dạy con theo cách bảo vệ quá mức là cha mẹ bây giờ luôn có mặt để cạn thiệp vào các tranh chấp thường xảy ra giữa các bé khi chơi. “Cha ơi, anh Tyler không cho con chơi bóng!" Thế là người cha xuất hiện: “Tyler, con chơi thế đủ rồi, hãy nhường cho Henry chơi đi."

Một phần lý do khiến việc để trẻ tự chơi lại có lợi cho sự phát triển của trẻ là các bé phải học cách thương lượng và thỏa hiệp. Tất nhiên, cha mẹ có thể dạy cho trẻ những nguyên tắc cho và nhận thích hợp, nhưng nếu không được tự thực hành điều này thì trẻ sẽ lớn lên với niềm tin rằng mỗi khi cảm thấy mình bị tổn thương hoặc đối xử bất công, thì mình chính là nạn nhân và chỉ có thể cậy nhờ bên thứ ba giúp đỡ (hậu quả của tư duy này rõ ràng đang diễn ra trong nền văn hoá ngày nay). Nếu bạn thấy giữa các bé xảy ra tranh chấp, hãy cố gắng để các bé tự giải quyết với nhau; tốt hơn nữa là cố gắng tránh có mặt ở sân chơi của trẻ và hoàn toàn để các bé tự thương lượng với nhau.

Một nguyên tắc tương tự cũng áp dụng cho việc giám sát trẻ thực hiện các công việc “nguy hiểm”. Như một phần của bước dần làm quen với rủi ro và cho con được “học việc”, bạn chắc chắn là nên giám sát việc phân phối các công cụ, sắp xếp đồ đạc, v.v. trong các chuyến đi chơi đầu tiên của trẻ. Nhưng bạn nên để trẻ tự lập càng sớm càng tốt, để trẻ tự làm theo cách của trẻ và đưa ra lời khuyên hoặc nắm quyền kiểm soát chỉ khi tình huống thật sự cấp bách và/hoặc nguy hiểm.

- Hãy áp dụng phương pháp khác để chuẩn bị cho con khả năng giải quyết “mối nguy hiểm từ người lạ” (bắt đầu bằng cách bỏ cụm từ “mối nguy hiểm từ người lạ”). Thông thường, điều duy nhất ta dạy cho trẻ về người lạ là đừng bao giờ nói chuyện với họ. Nhưng sự cấm đoán kiểu vơ đũa cả nắm này khiến trẻ mất đi cơ hội tiếp xúc với hàng trăm người tốt vốn có thể hỗ trợ trẻ. Thay vào đó, hãy dạy trẻ hiểu rằng:

  1. Hầu hết người lớn là người tốt.
  2. Có một số người lớn là người xấu.
  3. Hầu hết người lớn bình thường không yêu cầu con đi lên xe của họ.
  4. Nếu có người yêu cầu như thế, hay nếu họ làm phiền con theo bất kỳ cách nào, con có thể yêu cầu bất kỳ người lớn nào khác ở gần đó giúp đỡ mình.

Vì vậy, cụm từ bạn nên dạy cho trẻ là “Đừng bao giờ đi đâu với người lạ.” Và sau đó, bạn phải giải thích rõ điều đó có ý nghĩa gì. Hãy dạy trẻ từ chối các “mồi nhử” mà kẻ bắt cóc có thể sử dụng để dụ trẻ lên xe, chẳng hạn như bánh kẹo hoặc chiếc vòng cổ của con chó mà trẻ đang tìm. Dạy trẻ đừng đi với người lạ dù họ có nói lời ngon ngọt hay nhờ giúp đỡ hay họ bảo rằng cha mẹ của trẻ đã nhờ họ đến đón trẻ. Hãy dạy trẻ la thật to và chạy thật nhanh đến chỗ có người nếu có ai đó cố gắng bắt trẻ.

Hãy củng cố tư duy này ở trẻ và cho trẻ thực hành, giúp trẻ giới hạn những đối tượng nguy hiểm thay vì khiến trẻ nghĩ rằng mọi người và mọi nơi đều nguy hiểm, đồng thời cho phép trẻ tự tin đi khắp thế giới và tương tác với mọi người. Điều quan trọng không kém chính là nhờ cho trẻ chủ động chuẩn bị mà cha mẹ sẽ cảm thấy tự tin hơn khi để con mình tự do bước qua ranh giới: sân sau nhà mình.

3. Duy trì tư duy nuôi dạy con với “vùng tự do”

Biết cách cân bằng rủi ro và sự an toàn trong cuộc sống của các bé là một chuyện; liên tục áp dụng những nguyên tắc này vào thực tiễn lại là chuyện khác. Thật dễ để cho nỗi sợ cảm tính (dù không hợp lý) rằng một điều gì đó tồi tệ sẽ xảy ra với trẻ phá hỏng những nỗ lực của bạn trong việc cho trẻ lớn lên trong “vùng tự do.” Các cách sau có thể giúp bạn:

- Biến tư duy này thành cốt lõi của triết lý nuôi dạy con của bạn. Bạn sẽ không thể cho phép con được độc lập hơn nếu chỉ nghĩ đơn giản về việc này và thường hành động theo cảm tính; như Tim Gill nhận thấy trong cuốn No Fear, “Có những động lực rất lớn thúc đẩy các bậc cha mẹ, những chuyên gia, các cơ quan tình nguyện và cộng đồng ghét rủi ro. Nhưng có những người ta thành công trong việc chống lại các động lực này nhờ có triết lý, tập quán xã hội rõ ràng hoặc vì họ hiểu được các giá trị về vai trò của rủi ro, của quá trình rút kinh nghiệm và sự tự chủ trong cuộc sống của trẻ em.”

Nếu muốn mở rộng “vùng tự do” cho trẻ trong xã hội dè dặt ngày nay, bạn sẽ cần thật sự tin vào giá trị của việc làm đó và nhất định phải biến niềm tin đó thành cốt lõi của triết lý nuôi dạy con của bạn.

- Ghi nhớ những thống kê liên quan đến các nguy hiểm đối với trẻ. Mọi người thường nói rằng số liệu không ảnh hưởng đến nỗi sợ vì số liệu dựa trên lý trí, trong khi nỗi sợ thường dựa trên cảm tính. Mọi người đã hình thành một niềm tin vô lý rằng thế giới đã trở nên nguy hiểm hơn, và trẻ em rất hay bị bắt cóc trong khi con số thống kê cho thấy những trường hợp này thật ra rất ít khi xảy ra.

Số liệu thống kê tuy không giúp bạn hết lo lắng, nhưng với tình trạng tin tức tràn làn 24/7 khiến các tai nạn ở trẻ em có vẻ nổi bật hơn và thường xuyên hơn mức thực tế, thì số liệu thống kê sẽ giúp bạn bớt lo lắng; lo lắng cũng không sao, bạn chỉ cần biết cân bằng cảm giác đó với những phân tích lý trí về mức độ nguy hiểm của hoạt động mà trẻ thực hiện.

- Nhìn lại lịch sử. Cho đến đầu thế kỷ 20, trẻ em, thậm chí là những trẻ rất nhỏ, đã làm việc 12 tiếng một ngày tại các khu mỏ và nhà máy và bán báo dạo trên những góc phố u ám. Lao động trẻ em không phải chuyện gì hay ho nhưng việc chiêm nghiệm quá khứ có thể giúp bạn nhận ra rằng trẻ em có khả năng tự xoay xở, giải quyết rủi ro và có tinh thần trách nhiệm cao hơn rất nhiều so với suy nghĩ của ta. Lúc 13 tuổi, tổng thống lần thứ 7 của Hoa Kỳ, Andrew Jackson đã làm công việc chuyển phát nhanh cho quân đội trong cuộc Cuộc Cách Mạng Hoa Kỳ. Nếu những đứa trẻ thời trước có thể tự làm nhiều việc, thì con cái chúng ta thời nay có thể đạp xe đến trường.

- Chú ý vòng lặp dễ bị tổn thương (và biến nó thành vòng lặp tự chủ). Đây là vòng lặp bảo vệ con quá mức: Cha mẹ cảm thấy và đối xử với con họ như những người rất yếu đuối và không thể tự bảo vệ mình. Kết quả là trẻ không học được cách đối phó với những rủi ro, thất bại và những hành vi gây tổn thương cho mình. Điều này dẫn đến việc cha mẹ giám sát và can thiệp càng nhiều hơn, làm trẻ không được trực tiếp trải nghiệm sự độc lập và rủi ro. Thế là trẻ càng dễ bị tổn thương hơn. Và vòng lặp lại tiếp diễn.

Nếu bạn nghĩ rằng con mình yếu đuối và phụ thuộc vào bạn thì nguyên nhân có thể là vì sự giám sát liên tục của bạn đã làm cho trẻ trở thành như vậy. May thay, bạn có thể xoay chuyển tình thế: càng cho rằng trẻ có khả năng và năng lực thì bạn càng cho phép trẻ tự chủ nhiều hơn; và càng tự chủ nhiều thì trẻ sẽ càng củng cố được nhiều khả năng và năng lực hơn.