Bạn có thể luyện cho não tư duy hiệu quả hơn. Một trong những cách tốt nhất để làm điều này là mở rộng những mô hình tư duy mà bạn sử dụng. Tôi xin giải thích ý của mình bằng cách chia sẻ câu chuyện về một nhà tư tưởng đẳng cấp thế giới.

Lần đầu tiên tôi khám phá ra khái niệm và lợi ích tiềm năng của mô hình tư duy là khi đọc câu chuyện về Richard Feynman, nhà vật lý học nổi tiếng. Feynman có bằng cử nhân của MIT và bằng tiến sĩ của Princeton. Trong thời gian đó, ông trở nên có tiếng là một người giải được các bài toán mà những nghiên cứu sinh thông minh của khoa toán không giải được. Khi mọi người hỏi ông đã làm việc này bằng cách nào, Feyman tuyên bố rằng vũ khí bí mật của ông không phải là trí thông minh mà là chiến thuật ông học được ở trường trung học.

Feynman kể rằng một ngày nọ, giáo viên vật lý yêu cầu ông ở lại sau giờ học và cho ông một thử thách. Người giáo viên nói, “Feynman, em nói chuyện và gây ồn quá nhiều. Thầy biết lý do vì sao. Đó là vì em cảm thấy chán. Thế nên thầy sẽ đưa em một quyển sách. Em hãy ngồi ở góc cuối lớp và nghiên cứu quyển sách này, khi biết hết mọi thứ trong sách thì em có thể nói chuyện trở lại.”

Vậy là mỗi ngày Feynman lại ngồi ở cuối lớp và nghiên cứu quyển sách – cuốn Giải Tích Nâng Cao của Woods – trong khi cả lớp tiếp tục bài học bình thường. Và trong khi nghiên cứu quyển sách giáo khoa cũ về môn giải tích này, Feynman bắt đầu phát triển những mô hình tư duy của chính mình. “Quyển sách đó hướng dẫn cách lấy vi phân tham số dưới dấu tích phân,” Feynman viết. “Hóa ra điều này không được chú trọng giảng dạy ở trường đại học. Nhưng tôi đã nắm được phương pháp này và sử dụng nó lặp đi lặp lại. Vì tôi tự học bằng quyển sách đó, nên tôi có những phương pháp giải tích phân khác thường.”

“Kết quả là, khi mọi người ở MIT hoặc Princeton gặp vấn đề về giải tích phân, thì nguyên nhân là vì họ không thể giải bằng phương pháp tiêu chuẩn đã được học ở trường. Nếu đó là tích phân theo chu tuyến thì họ đã giải được rồi; nếu nó là một bài khai triển đơn giản, họ cũng giải được. Đến lượt mình, tôi thử lấy vi phân dưới dấu tích phân và cách này thường có hiệu quả. Vì vậy tôi nổi tiếng là người giỏi giải tích phân chỉ vì phương pháp của tôi không giống với người khác, và họ đã thử mọi cách họ biết trước khi đưa bài toán cho tôi.”

Mọi nghiên cứu sinh ở Princeton và MIT đều thông minh. Điều phân biệt Feynman với họ không hẳn là trí thông minh đơn thuần mà là cách ông nhìn vấn đề. Ông có mô hình tư duy rộng hơn.

Mô Hình Tư Duy Là Gì?

Mô hình tư duy là cách giải thích về sự hoạt động của một điều gì đó. Nó là khái niệm, cơ cấu hoặc thế giới quan trong đầu bạn giúp bạn giải thích những gì diễn ra trên thế giới và hiểu được các mối quan hệ giữa mọi thứ. Mô hình tư duy là những niềm tin sâu sắc về cách thế giới hoạt động.

Ví dụ, cung và cầu là một mô hình tư duy giúp bạn hiểu được cách kinh tế hoạt động. Lý thuyết trò chơi là mô hình tư duy giúp bạn hiểu được cách hoạt động của các mối quan hệ và niềm tin. Entropy là một mô hình tư duy giúp bạn hiểu sự hỗn loạn và quá trình phân hủy hoạt động.

Mô hình tư duy dẫn dắt nhận thức và hành vi của bạn. Nó là những công cụ tư duy mà bạn sử dụng để hiểu được cuộc sống, đưa ra quyết định và giải quyết vấn đề. Học mô hình tư duy mới mang đến cho bạn cách nhìn nhận mới về thế giới – như Richard Feynman học kỹ thuật giải toán mới.

Các mô hình tư duy không hoàn hảo nhưng hữu dụng. Ví dụ, không có một mô hình tư duy riêng lẻ về vật lý và kỹ thuật nào đưa ra cách giải thích hoàn chỉnh cho toàn bộ vũ trụ, nhưng những mô hình tư duy tốt nhất cho phép chúng ta xây dựng cầu và đường, phát triển kỹ thuật mới và thậm chí là du hành ngoài vũ trụ. Như sử gia Yuval Noah Harari đã nói, “Các nhà khoa học thường đồng ý rằng không lý thuyết nào chính xác 100%. Do đó, bài kiểm tra thực sự của kiến thức không phải là sự thật mà là tính hữu dụng.”

Những mô hình tư duy tốt nhất là những ý tưởng có tính hữu dụng nhất. Nó rất hữu ích trong cuộc sống hàng ngày. Hiểu được những khái niệm này sẽ giúp bạn đưa ra những lựa chọn khôn ngoan hơn và có hành động phù hợp hơn. Đây là lý do vì sao việc phát triển nền tảng mô hình tư duy rộng hơn lại quan trọng đối với bất cứ ai có hứng thú về suy nghĩ rõ ràng, hợp lý và hiệu quả.

Bí Quyết Tư Duy Hiệu Quả

Mở rộng tập hợp mô hình tư duy là điều mà ai cũng cần cố gắng thực hiện. Tất cả chúng ta đều có những mô hình tư duy yêu thích của mình, những mô hình mà ta thường xem là cách giải thích mặc định cho vì sao hoặc bằng cách nào điều gì đó diễn ra. Khi già đi và có nhiều kinh nghiệm ở một lĩnh vực nhất định, bạn có xu hướng thiên vị những mô hình tư duy quen thuộc nhất với mình.

Vấn đề là, khi tư duy của bạn bị chi phối bởi một quan điểm nhất định, bạn sẽ cố gắng giải thích mọi rắc rối mình đối mặt bằng quan điểm đó. Khuyết điểm này đặc biệt dễ mắc phải khi bạn đặc biệt thông minh hoặc tài năng ở một lĩnh vực nào đó. Càng tinh thông một mô hình tư duy, bạn càng dễ thất bại vì bạn sẽ áp dụng mô hình này cho mọi vấn đề. Điều trông có vẻ như sự tinh thông thường lại là sự hạn chế. Như câu nói phổ biến, “Nếu bạn chỉ có búa, nhìn đâu bạn cũng chỉ thấy đinh.”

Hãy xem xét ví dụ của nhà sinh vật học Robert Sapolsky. Ông đặt ra câu hỏi, “Vì sao con gà lại băng qua đường?” Sau đó, ông đưa ra các câu trả lời từ những chuyên gia khác nhau.

Nếu bạn hỏi một nhà sinh vật học tiến hóa, họ có thể nói, “Con gà băng qua đường vì nó thấy bên kia đường có một con gà mà nó có khả năng giao phối.”

Nếu bạn hỏi một nhà vận động học, họ có thể nói, “Con gà băng qua đường vì các cơ ở chân nó bị co lại và kéo xương chân của nó về phía trước trong mỗi bước đi.”

Nếu bạn hỏi nhà thần kinh học, họ có thể nói, “Con gà băng qua đường vì các tế bào thần kinh trong não gà phát xung điện và kích thích cử động.”

Về lý thuyết, không ai trong số các chuyên gia này nói sai. Nhưng cũng không có ai thấy được bức tranh toàn cảnh. Mô hình tư duy của mỗi người chỉ là một góc nhìn nhận thực tế. Các thách thức và tình huống ta đối mặt trong cuộc sống không thể được giải thích hoàn toàn chỉ bằng một khía cạnh hoặc lĩnh vực.

Tất cả các quan điểm đều có một chút sự thật. Không quan điểm nào chứa đựng sự thật đầy đủ.

Việc dựa vào những công cụ tư duy giới hạn thì giống như việc mặc một chiếc áo bó cho trí não. Phạm vi nhận thức của bạn bị giới hạn. Khi mô hình tư duy của bạn bị hạn chế, khả năng tìm giải pháp của bạn cũng vậy. Để khai thác hết tiềm năng của mình, bạn cần tích lũy nhiều mô hình tư duy. Bạn phải xây dựng công cụ của mình. Do đó, bí quyết của tư duy hiệu quả là học tập và sử dụng nhiều mô hình tư duy khác nhau.

Mở Rộng Mô Hình Tư Duy

Quá trình tích lũy các mô hình tư duy giống như quá trình cải thiện tầm nhìn của bạn. Mỗi con mắt của bạn có thể nhìn thấy điều gì đó. Nhưng nếu che đi một mắt, bạn sẽ không thấy được một phần bức tranh toàn cảnh. Bạn không thể nhìn toàn cảnh chỉ bằng một mắt.

Tương tự, mô hình tư duy cung cấp bức tranh toàn cảnh về cách thế giới hoạt động. Ta nên liên tục nâng cao và cải thiện chất lượng bức tranh này, nghĩa là ta cần đọc nhiều quyển sách hay, học những kiến thức cơ bản của những lĩnh vực có vẻ không liên quan, và học từ những người có trải nghiệm sống khác biệt với mình.

Đôi mắt của trí não cần nhiều mô hình tư duy khác nhau để ghép lại các hình ảnh thành một bức tranh hoàn chỉnh về cách thế giới hoạt động. Càng có nhiều nguồn để sử dụng, tư duy càng rõ ràng. Như triết gia Alain de Botton ghi nhận, “Kẻ thù lớn nhất của việc đưa ra quyết định chính xác chính là nhìn nhận vấn đề một cách thiếu sót.”

Theo Đuổi Kiến Thức “Mềm”

Ở trường, ta thường tách biệt kiến thức thành những phần khác nhau – sinh học, kinh tế học, lịch sử, vật lý, triết học. Trên thực tế, thông tin hiếm khi được chia thành các mục rạch ròi. Theo lời của Charlie Munger, “Tất cả kiến thức của thế giới không thể chỉ nằm trong một lĩnh vực học thuật nhỏ.” Những nhà tư tưởng đẳng cấp thế giới thường là những người tư duy không bó buộc. Họ tránh nhìn cuộc sống thông qua lăng kính của chỉ một chủ đề. Thay vào đó, họ phát triển “kiến  thức mềm” có thể được sử dụng dễ dàng từ chủ đề này sang chủ đề khác.

Đây là lý do vì sao bạn không chỉ cần học mô hình tư duy mới mà còn cần xem xét cách nó liên kết với nhau. Sáng tạo và đổi mới thường xuất hiện ở giao điểm của các ý tưởng. Bằng cách nhận ra mối liên hệ giữa những mô hình tư duy khác nhau, bạn có thể xác định các giải pháp mà hầu hết mọi người bỏ qua.

Làm Sao Để Mở Rộng Mô Hình Tư Duy?

Sau đây là tin tốt:

Bạn không cần tinh thông tất cả chi tiết của mọi lĩnh vực để trở thành nhà tư tưởng đẳng cấp thế giới. Trong tất cả những mô hình tư duy mà nhân loại đã tạo ra trong lịch sử, chỉ có vài chục mô hình là bạn cần học để nắm được cách thế giới hoạt động.

Nhiều mô hình trong số những mô hình quan trọng nhất là những ý tưởng từ các môn như sinh học, hóa học, vật lý, kinh tế học, toán học, tâm lý học và triết học. Mỗi lĩnh vực có một số mô hình tư duy hình thành nên cốt lõi của chủ đề. Ví dụ, một vài mô hình tư duy trụ cột của kinh tế học bao gồm các ý tưởng như Động Lực, Sự Khan Hiếm và Quy Mô Kinh Tế.

Nếu có thể nắm vững những kiến thức cơ bản của mỗi môn, bạn có thể hình thành một bức tranh toàn cảnh chính xác và hữu ích về cuộc sống. Theo lời của Charlie Munger, “80 hoặc 90 mô hình quan trọng sẽ đóng góp 90% khả năng giúp bạn trở thành người thông thái. Và trong số này, chỉ có một vài mô hình thực sự quan trọng.”